Əmtəə nişanları məhsul və xidmətlərin fərqləndirilməsində və təşviqində mühüm rol oynayır. Lakin həm hüquqi, həm də etik baxımdan bu nişanların ictimai qaydaya və əxlaq normalarına uyğun olması vacibdir. Azərbaycanda əmtəə nişanlarında əxlaqsız və ya qeyri-etik ifadələrin istifadəsinə yol verilmir. Beynəlxalq təcrübəyə nəzər salsaq, ABŞ Ali Məhkəməsi müəyyən məhdudiyyətlərlə söz azadlığı arasında tarazlıq yaratmağa çalışmışdır. Bu məqalədə həm Azərbaycan qanunvericiliyi, həm də beynəlxalq yanaşmalar əsasında əmtəə nişanlarının etik sərhədlərini və hüquqi nəticələrini araşdıracağıq.

Azərbaycan qanunvericiliyinə görə əxlaqa zidd əmtəə nişanlarına dair hansı məhdudiyyətlər mövcuddur?

“Əmtəə nişanları və coğrafi göstəricilər haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 1-ci maddəsinə əsasən:

“Əmtəə nişanı — bir sahibkarın mallarını və ya xidmətlərini digərinin mallarından və ya xidmətlərindən fərqləndirən və qrafik təsvir edilə bilən işarə və ya işarələrin istənilən birləşməsidir.”

Başqa sözlə, əmtəə nişanı bir sahibkarın mal və ya xidmətlərini digərlərininkindən fərqləndirməyə imkan verən və qrafik şəkildə ifadə oluna bilən işarə və ya bir neçə işarənin birləşməsidir.

“Əmtəə nişanları və coğrafi göstəricilər haqqında” Qanunun 5-ci maddəsinin (e) bəndinə əsasən, ictimai qaydaya, əxlaqa və etik normalara zidd ifadələrdən, şəxsin nüfuzuna xələl gətirə biləcək elementlərdən, habelə dini və dövlət rəmzlərindən ibarət olan əmtəə nişanlarının qeydiyyatına yol verilmir.

Beləliklə, Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyi əmtəə nişanlarında əxlaqsız ifadələrin istifadəsini açıq şəkildə qadağan edir. Təbii ki, hansı ifadələrin əxlaqsız sayılması və bunun hansı meyarlarla qiymətləndirilməsi özlüyündə ayrıca müzakirə mövzusudur.

Beynəlxalq hüquqda əmtəə nişanlarında ictimai qayda və əxlaqın rolu nədir?

İlk növbədə qeyd etmək lazımdır ki, Sənaye mülkiyyətinin mühafizəsi haqqında Paris Konvensiyasının 6quinquies maddəsinin B bölməsinin 3-cü bəndi üzv dövlətlərə əxlaqa və ya ictimai qaydaya zidd olan əmtəə nişanlarının qeydiyyatından imtina etmək hüququ verir. Belə ki:

“Nişan əxlaqa və ya ictimai qaydaya ziddirsə, xüsusilə ictimaiyyəti çaşdıra bilərsə, onun qeydiyyatından imtina edilə bilər. Bununla belə, nişan yalnız əmtəə nişanları haqqında qanunvericiliyin hər hansı müddəasına uyğun gəlmədiyinə görə ictimai qaydaya zidd hesab edilə bilməz, bu şərtlə ki, həmin müddəanın özü ictimai qayda ilə bağlı olmasın.”

Azərbaycan Respublikası da bu Konvensiyanın iştirakçısıdır.

Nəticə etibarilə, Paris Konvensiyası əmtəə nişanlarının ictimai qayda və əxlaq baxımından qiymətləndirilməsi üçün mühüm çərçivə müəyyən edir. Konvensiya əxlaqsız və ya qeyri-etik ifadələr ehtiva edən nişanların qeydiyyatını məhdudlaşdırsa da, qeydiyyatdan imtina yalnız müəyyən şərtlər daxilində mümkündür.

Azərbaycan bu beynəlxalq normaya qoşularaq əmtəə nişanlarına dair etik və ictimai qayda tələblərinə əməl olunmasını milli qanunvericiliyində təmin etmişdir. Bununla belə, konkret olaraq hansı ifadələrin əxlaqsız sayılması daha geniş və əlavə müzakirə tələb edən məsələ olaraq qalır.

Tam və Brunetti işləri: ABŞ Ali Məhkəməsinin qərarları əmtəə nişanlarında söz azadlığına yanaşmanı necə dəyişdi

Beynəlxalq təcrübədə, xüsusilə ABŞ-da, əmtəə nişanları ilə bağlı hüquqi mübahisələr çox vaxt söz azadlığı və əxlaq məsələlərini ön plana çıxarır. Matal v. Tam və Iancu v. Brunetti işlərində ABŞ Ali Məhkəməsi əmtəə nişanlarına dair bəzi məhdudiyyətlərin Birinci Düzəlişi pozduğunu qərara almışdır. Bu qərarlar göstərir ki, əmtəə nişanı hüququ əxlaqdan tamamilə ayrı deyil, lakin təhqiramiz ifadələrə dair müəyyən məhdudiyyətlərə yol verir.

Hər iki iş ABŞ Ali Məhkəməsi tərəfindən baxılmış və əmtəə nişanlarına dair müəyyən məhdudiyyətlər aradan qaldırılmışdır. Matal v. Tam (2017) işində Məhkəmə Konqresin “alçaldıcı” ifadələr ehtiva edən əmtəə nişanlarının qeydiyyatından imtina etməsinin Birinci Düzəlişə zidd olduğunu qərara almışdır. Iancu v. Brunetti (2019) işində isə “əxlaqsız” və ya “qalmaqallı” hesab edilən nişanların qeydiyyatını qadağan edən qanun da konstitusiyaya zidd hesab edilmişdir. Beləliklə, Ali Məhkəmə söz azadlığı prinsipinə əsaslanaraq bu məhdudiyyətləri ləğv etmişdir.

Lakin Tam və Brunetti işləri əmtəə nişanı hüququnun əxlaqdan tamamilə ayrılması demək deyil. Xüsusilə, bu qərarlar Konqresi bütün vulqar və ya ədəbsiz ifadələri qorumağa məcbur etmir. Brunetti qərarı Konqresə əxlaqsız ifadələrə dair məhdudiyyətlər tətbiq etmək imkanını açıq saxlamış, bəzi hakimlər isə belə məhdudiyyətlərin konstitusiyaya uyğun ola biləcəyini qeyd etmişlər. Buna görə də Birinci Düzəliş bəzi əxlaqsız nişanların müdafiəsiz qalmasına yol verə bilər.

Nəticə:

1. Azərbaycan qanunvericiliyi ictimai qaydanın və əxlaqın qorunmasını prioritet sayaraq əmtəə nişanlarında əxlaqsız ifadələrin istifadəsini qadağan edir.

2. Beynəlxalq hüquqda Paris Konvensiyası ictimai qaydaya və ya əxlaqa zidd əmtəə nişanlarının qeydiyyatının qarşısını almağa imkan verir.

3. Matal v. Tam və Iancu v. Brunetti işlərində ABŞ Ali Məhkəməsi söz azadlığı prinsipini önə çəkərək müəyyən məhdudiyyətləri aradan qaldırmışdır. Lakin bu qərarlar əmtəə nişanlarının əxlaqdan asılı olmayaraq qorunmalı olduğu anlamına gəlmir.

4. Beynəlxalq təcrübə əmtəə nişanlarında etik sərhədlərin müəyyən edilməsində tarazlığı qorumağa çalışır.